Sudoku dicipta di Amerika Syarikat, dinamakan di Jepun dan dipopularkan di Britain. Howard Garns, seorang arkitek bersara dari Indianapolis, menciptanya sebagai "Number Place", yang pertama kali diterbitkan oleh Dell Pencil Puzzles & Word Games pada Mei 1979. Penerbit Jepun Nikoli memperkenalkannya pada 1984 dan memberinya nama sudoku. Sudoku menjadi kegilaan seluruh dunia selepas The Times of London mula menerbitkannya pada 12 November 2004. Asal-usul terdahulunya dapat dijejaki hingga ke akhbar Perancis pada 1890-an dan petak Latin Leonhard Euler pada 1780-an.
| Tahun | Peristiwa | Sumber |
|---|---|---|
| 1782 | Euler mengemukakan masalah 36 pegawai, persoalan asas tentang petak Latin | MAA Convergence |
| 1892 | Le Siècle (Paris) menerbitkan teka-teki petak ajaib 9×9 dengan petak kecil 3×3 | Christian Boyer |
| 1895 | La France menerbitkan grid 9×9 B. Meyniel menggunakan nombor 1 hingga 9 | Christian Boyer |
| 1979 | Dell menerbitkan "Number Place" karya Howard Garns (keluaran Mei) | Crown Hill Heritage Foundation |
| 1984 | Nikoli memperkenalkannya di Jepun dan menamakannya | Nikoli |
| 1986 | Nikoli menambah aturan penempatan nombor asal secara simetri | Nikoli |
| 2004 | The Times melancarkan "Su Doku" pada 12 November | Wayne Gould |
| 2005 | Sudoku Live disiarkan di Sky One pada 1 Julai | Guinness World Records |
| 2006 | Kejohanan Sudoku Dunia pertama, Lucca, 10 hingga 12 Mac | World Puzzle Federation |
| 2012 | Had minimum 17 nombor asal dibuktikan melalui carian komputer | McGuire et al. |
| 2021 | Maki Kaji, pengasas Nikoli dan "bapa sudoku", meninggal dunia pada 10 Ogos | Al Jazeera, NPR |
Petak Latin: asal-usul matematik sudoku
Petak Latin ialah grid n×n yang mengandungi setiap simbol sekali dalam setiap baris dan lajur. Sudoku yang lengkap ialah petak Latin 9×9 dengan satu aturan tambahan untuk kotak 3×3. Leonhard Euler mengkaji grid ini pada 1780-an, paling terkenal melalui "masalah 36 pegawai" yang bertanya sama ada 36 pegawai daripada enam pangkat dan enam rejimen boleh berdiri dalam petak 6×6 tanpa pangkat atau rejimen yang sama berulang dalam mana-mana baris atau lajur (MAA Convergence). Euler menjalankan kajian matematik, bukannya mencipta teka-teki, jadi menggelarnya pencipta sudoku agak keterlaluan.
Teka-teki akhbar Perancis pada 1890-an
Teka-teki terdahulu yang paling hampir dengan sudoku muncul dalam akhbar Perancis. Pada 1892, Le Siècle menerbitkan teka-teki nombor 9×9 yang dibahagikan kepada petak kecil 3×3 dan dibina sebagai petak ajaib. Pada 6 Julai 1895, akhbar harian La France mencetak grid oleh B. Meyniel yang menggunakan nombor 1 hingga 9 sekali dalam setiap baris dan lajur. Inilah teka-teki lama yang paling menyerupai sudoku. Kotak 3×3 tidak dilukis, dan teka-teki itu disertakan aturan petak ajaib yang menetapkan jumlah nombor pada pepenjuru mesti 45. Ahli sejarah teka-teki Christian Boyer menemui semula grid ini dan menerbitkannya dalam Pour La Science pada 2006 (Boyer, Sudoku's French ancestors). Boyer turut menyatakan bahawa makalah petak Latin Euler pada 1782 tidak mempunyai petak kecil 3×3.
Howard Garns dan Number Place (1979)
Teka-teki moden ini mula muncul dalam keluaran Mei 1979 Dell Pencil Puzzles & Word Games dengan nama Number Place. Dell tidak mencetak nama penulis, dan pengarangnya kemudian dikenal pasti sebagai Howard Garns (1905 hingga 1989), arkitek bersara dan pencipta teka-teki bebas dari Indianapolis (Crown Hill Heritage Foundation). Garns menambah aturan kotak pada petak Latin, dan inilah yang menjadikan teka-teki itu berfungsi. Beliau meninggal dunia pada 1989, sebelum sudoku menjadi terkenal.
Nikoli memberikan nama sudoku (1984)
Nikoli, penerbit teka-teki dari Tokyo, menemui Number Place dalam sebuah majalah teka-teki Amerika lalu memperkenalkannya di Jepun pada 1984 dengan nama "Suuji wa dokushin ni kagiru", lebih kurang bermaksud "nombor mesti tunggal". Nama itu tidak lama kemudian dipendekkan menjadi Sudoku (数独), iaitu "nombor tunggal". Pada 1986, Nikoli menetapkan aturan bahawa nombor asal diletakkan secara simetri (Nikoli). Sudoku ialah tanda dagangan berdaftar Nikoli di Jepun, jadi penerbit Jepun yang lain memanggil teka-teki itu Number Place.
Pengasas Nikoli, Maki Kaji, menghabiskan puluhan tahun mempromosikan teka-teki itu dan sering digelar "bapa sudoku". Beliau meninggal dunia di Tokyo pada 10 Ogos 2021 ketika berusia 69 tahun (NPR, Al Jazeera).
Wayne Gould dan The Times (2004)
Wayne Gould, seorang hakim bersara dari New Zealand yang bekerja di Hong Kong, menemui sebuah buku sudoku di Tokyo pada 1997. Beliau menghabiskan kira-kira enam tahun menulis perisian untuk menghasilkan teka-teki dengan satu penyelesaian, kemudian menawarkannya kepada The Times. Akhbar itu melancarkan "Su Doku" pada 12 November 2004 (Wayne Gould). Akhbar pesaing di Britain menyusul dalam masa beberapa minggu. Menjelang Julai 2005, rancangan TV langsung Sudoku Live sudah disiarkan di Sky One. Guinness menyenaraikannya sebagai program TV pertama tentang sudoku.
Pertandingan dan matematik (2006 dan seterusnya)
World Puzzle Federation menganjurkan Kejohanan Sudoku Dunia pertama di Lucca, Itali, pada Mac 2006. Jana Tylová dari Republik Czech memenanginya (WPF). Kejohanan ini diadakan hampir setiap tahun sejak itu. Kota Morinishi dari Jepun memegang gelaran terbanyak, iaitu empat. Senarai lengkap juara ada di halaman rekod dunia sudoku (dalam bahasa Inggeris) kami.
Ahli matematik turut menunjukkan minat. Pada 2005, Bertram Felgenhauer dan Frazer Jarvis mengira bahawa terdapat 6,670,903,752,021,072,936,960 grid yang mungkin. Pada 2012, satu pasukan di University College Dublin membuktikan bahawa sudoku memerlukan sekurang-kurangnya 17 nombor asal. Kedua-duanya diterangkan dalam artikel berapa banyak teka-teki sudoku yang ada (dalam bahasa Inggeris).
Sudoku berasal dari Jepun atau China?
Sebenarnya, sudoku bukan berasal dari mana-mana satu daripada kedua-dua negara itu. Teka-teki ini dicipta di Amerika Syarikat, manakala namanya berasal daripada bahasa Jepun. Sudoku tidak berasal dari China, walaupun susunan nombor seperti petak Latin, misalnya petak Lo Shu dari China purba, kadangkala disebut sebagai saudara jauh. Petak ajaib ialah teka-teki yang berbeza: jumlah nombor pada setiap baris, lajur dan pepenjuru mesti sama, sedangkan sudoku langsung tidak memerlukan pengiraan.
Daripada akhbar ke telefon
Kini kebanyakan orang menyelesaikan sudoku pada skrin, dan aplikasi menawarkan ciri yang tidak dapat disediakan oleh kertas: nota automatik, fungsi buat asal, semakan kesilapan dan teka-teki tanpa penghujung. Namun, banyak aplikasi percuma dipenuhi iklan. Sudoku Royale mengekalkan suasana seperti bermain di akhbar, dengan satu papan yang kemas dan tanpa iklan, serta teka-teki harian dan latihan teknik untuk anda yang mahu meningkatkan kemahiran. Lihat cara memilih aplikasi sudoku (dalam bahasa Inggeris) untuk petua beralih ke aplikasi.
Soalan Lazim
Siapa yang mencipta sudoku?
Howard Garns, arkitek bersara dari Indianapolis, mencipta teka-teki moden itu dengan nama Number Place. Dell Pencil Puzzles & Word Games menerbitkannya pada Mei 1979. Nikoli menamakannya sudoku di Jepun pada 1984.
Adakah sudoku berasal dari Jepun?
Namanya berasal daripada bahasa Jepun, tetapi teka-teki ini dicipta di Amerika Syarikat. Nikoli, penerbit Jepun, mengolahnya pada 1984 dan menamakannya Sudoku, singkatan bagi frasa yang bermaksud nombor mesti tunggal.
Apakah maksud sudoku?
Sudoku (数独) lebih kurang bermaksud nombor tunggal. Nama ini ialah singkatan Suuji wa dokushin ni kagiru, iaitu nombor mesti tunggal, nama yang diberikan Nikoli kepada teka-teki itu pada 1984.
Bilakah sudoku mula popular?
Sudoku popular di Jepun sejak penghujung 1980-an, kemudian menjadi kegilaan global selepas The Times of London mula menerbitkannya pada 12 November 2004. Akhbar lain di Britain dan Amerika menyusul sepanjang 2005.
Siapakah bapa sudoku?
Maki Kaji, pengasas syarikat teka-teki Nikoli, sering digelar bapa sudoku kerana menamakannya dan mempopularkannya di Jepun. Beliau meninggal dunia pada 10 Ogos 2021. Howard Garns pula mencipta teka-teki asal.