Sudoku'nun Tarihçesi: Kim, Ne Zaman Buldu?

Matematiksel öncül: Latin kareleri

Latin kare, her simgenin her satır ve sütunda bir kez yer aldığı n×n'lik bir ızgaradır. Tamamlanmış bir sudoku, 3×3'lük kutular için ek bir kuralı olan 9×9'luk Latin karedir. Leonhard Euler bu ızgaraları 1780'lerde inceledi. En bilinen örneği, altı alayın her birinden altı farklı rütbede toplam 36 subayın, hiçbir satırda ya da sütunda rütbe veya alay tekrarı olmadan 6×6'lık bir karede dizilip dizilemeyeceğini soran “36 subay problemi”dir (MAA Convergence). Euler matematik yapıyordu, bulmaca hazırlamıyordu. Bu nedenle ona sudokunun mucidi demek gerçeği biraz zorlamak olur.

1890'larda Fransız gazetelerindeki bulmacalar

Sudokunun ilk yakın akrabaları Fransız gazetelerinde çıktı. Le Siècle, 1892'de 3×3'lük alt karelere bölünmüş ve sihirli kare şeklinde düzenlenmiş 9×9'luk bir sayı bulmacası yayımladı. Günlük gazete La France ise 6 Temmuz 1895'te, her satır ve sütunda 1'den 9'a kadar rakamların birer kez yer aldığı B. Meyniel imzalı bir ızgara bastı. Bu, eski bulmacalar arasında sudokuyu en çok andıran örnektir. 3×3'lük kutular çizilmemişti ve bulmacaya köşegenlerin toplamının 45 olmasını gerektiren sihirli kare kuralları eşlik ediyordu. Bulmaca tarihçisi Christian Boyer bu ızgaraları yeniden keşfetti ve 2006'da Pour La Science'da yayımladı (Boyer, Sudoku's French ancestors). Boyer ayrıca Euler'in 1782 tarihli Latin kare makalesinde 3×3'lük alt karelerin bulunmadığını da belirtiyor.

Howard Garns ve Number Place (1979)

Modern bulmaca ilk kez Dell Pencil Puzzles & Word Games dergisinin Mayıs 1979 sayısında Number Place adıyla yayımlandı. Dell, bulmacanın yaratıcısının adını basmadı. Daha sonra yazarın, Indianapolisli emekli mimar ve serbest bulmaca tasarımcısı Howard Garns (1905-1989) olduğu belirlendi (Crown Hill Heritage Foundation). Garns, Latin kareye bulmacanın işleyişini sağlayan kutu kuralını ekledi. Sudoku ünlü olmadan önce, 1989'da hayatını kaybetti.

Nikoli sudoku adını veriyor (1984)

Tokyo merkezli bulmaca yayıncısı Nikoli, Number Place'i bir Amerikan bulmaca dergisinde buldu ve 1984'te Japonya'da “Suuji wa dokushin ni kagiru” adıyla yayımladı. Bu ifade kabaca “rakamlar tek başına olmalı” anlamına geliyor. Ad kısa süre sonra “tek rakam” anlamındaki Sudoku (数独) biçimine kısaltıldı. Nikoli, 1986'da başlangıç rakamlarını simetrik yerleştirme uygulamasını benimsedi (Nikoli). Sudoku, Japonya'da Nikoli'nin tescilli markasıdır. Bu nedenle diğer Japon yayıncılar bulmacaya Number Place der.

Nikoli'nin kurucusu Maki Kaji, onlarca yıl boyunca bulmacayı tanıttı ve yaygın biçimde “sudokunun babası” olarak anıldı. 10 Ağustos 2021'de, 69 yaşındayken Tokyo'da hayatını kaybetti (NPR, Al Jazeera).

Wayne Gould ve The Times (2004)

Hong Kong'da çalışan Yeni Zelandalı emekli yargıç Wayne Gould, 1997'de Tokyo'da bir sudoku kitabı buldu. Tek çözümlü bulmacalar üretebilen bir yazılım geliştirmek için yaklaşık altı yıl harcadı. Ardından bulmacaları The Times'a sundu. Gazete, “Su Doku”yu 12 Kasım 2004'te yayımlamaya başladı (Wayne Gould). Rakip Britanya gazeteleri birkaç hafta içinde onu izledi. Temmuz 2005'e gelindiğinde Sky One'da Sudoku Live adlı canlı bir televizyon programı yayımlanıyordu. Guinness bu programı sudoku hakkındaki ilk televizyon programı olarak kaydediyor.

Yarışmalar ve matematik (2006'dan itibaren)

World Puzzle Federation, ilk Dünya Sudoku Şampiyonası'nı Mart 2006'da İtalya'nın Lucca kentinde düzenledi. Çekya'dan Jana Tylová şampiyon oldu (WPF). Şampiyona o tarihten beri çoğu yıl düzenleniyor. Dört şampiyonlukla en çok şampiyon olan isim Japon Kota Morinishi. Tüm şampiyonların listesi sudoku dünya rekorları (İngilizce) sayfamızda.

Matematikçiler de sudokuyla ilgilendi. Bertram Felgenhauer ve Frazer Jarvis, 2005'te olası ızgaraların sayısını 6.670.903.752.021.072.936.960 olarak hesapladı. 2012'de University College Dublin'den bir ekip, bir sudoku için en az 17 başlangıç rakamı gerektiğini kanıtladı. İki konu da kaç sudoku bulmacası var (İngilizce) yazımızda açıklanıyor.

Sudoku Japonya kökenli mi, Çin kökenli mi?

Kesin bir yanıt vermek gerekirse ikisi de değil. Bulmaca ABD'de yaratıldı, adı ise Japonca. Çin kökenli değil; yine de eski Çin Lo Shu karesi gibi Latin kareleri andıran sayı düzenleri bazen uzak akrabaları arasında sayılıyor. Sihirli kareler farklı bir bulmaca türüdür: satır, sütun ve köşegenlerin toplamlarının aynı olmasını gerektirir. Sudoku içinse aritmetik işlem gerekmez.

Gazeteden telefona

Artık çoğu kişi bulmacaları ekranda çözüyor. Uygulamalar kâğıtta bulunmayan otomatik notlar, geri alma, hata kontrolleri ve sınırsız bulmaca gibi özellikler sunuyor. Bunun karşılığında birçok ücretsiz uygulama reklamlarla dolu. Sudoku Royale, sade bir tahta ve reklamsız bir deneyimle gazete bulmacası hissini koruyor. Günlük bir bulmacanın yanı sıra kendini geliştirmek istediğinde teknik alıştırmaları da sunuyor. Geçiş yaparken nelere dikkat edeceğine dair ipuçları için sudoku uygulaması seçimi (İngilizce) yazımıza göz at.